Αναλύοντας τη Ναυτική Στρατηγική της Τουρκίας στο περιβάλλον ασφαλείας της Ανατολικής Μεσογείου.

2016_10_17_MSI

Ρεπαντής Γεώργιος

Εισαγωγή

Η Τουρκία κατέχει στρατηγικής σημασίας γεωγραφική θέση στον παγκόσμιο χάρτη εκτεινόμενη μεταξύ των χερσονήσων της Βαλκανικής και της Ανατολίας. Έχει χερσαία σύνορα με χώρες της Μέσης Ανατολής και του Καυκάσου και αξιοσημειώτων διαστάσεων ακτογραμμή στην Μεσόγειο Θάλασσα στα νότια,  το  Αιγαίο Πέλαγος στα δυτικά και τη Μαύρη Θάλασσα στα βόρεια.

Αυτός ο γεωγραφικός καμβάς συνθέτει «ab initio» μια από τις πιο ασταθείς περιοχές του κόσμου. Οικονομικά συμφέροντα πολλαπλών δρώντων στην περιοχή, εδραζόμενα εσχάτως στην προσπάθεια εκμετάλλευσης των ενεργειακών αποθεμάτων της Ανατολικής Μεσογείου, ανακαλυφθέντων ή μη, περιπλέκουν έτι περαιτέρω το επιβαρημένο από πολιτικές, στρατιωτικές, και θρησκευτικές συγκρούσεις περιφερειακό σύστημα ασφαλείας. Οι τελευταίες εξελίξεις στην περιοχή της Βόρειας Συρίας και γενικότερα της μέσης Ανατολης καθώς και οι ζυμώσεις σε επίπεδο στρατηγικών συμμαχιών ανασυνθέτουν το ταμπλό των «παικτών» που μετέχουν στην γεωπολιτική σκακιέρα της ευρύτερης περιοχής.

Η Τουρκία αποτελώντας κατά γενική ομολογία σημαντικό παράγοντα αυτού του περιφερειακού συστήματος ασφαλείας, επιδιώκει με κάθε ευκαιρία να διατρανώνει το ρόλο της στην περιοχή. Σε  σχέση με το παρελθόν έχει πλέον πλήρη συνείδηση των δυνατοτήτων της και  προσπαθεί  να τις  αξιοποιήσει  προς  όφελος  των εθνικών της συμφερόντων, ενεργώντας συχνά με δυσανάλογες για το γεωπολιτικό της εκτόπισμα  φιλοδοξίες. Η κατάληψη της πόλης Αφρίν της Συρίας, η κατά περίπτωση διαφοροποίηση των πολιτικών της από αυτές των δυτικών συμμάχων της, του ΝΑΤΟ και κυρίως των ΗΠΑ (όπως στην περίπτωση της συμφωνίας προμήθειας αντιεροπορικών συστημάτων S-400 από τη Ρωσία), οι διαρκώς επιδεινούμενες σχέσεις με το Ισράηλ (στρατηγικό σύμμαχο των ΗΠΑ), καθώς και η διαρκώς αυξανόμενη προκλητικότητά της έναντι της Ελλάδας αποτελούν μερικές από τις περιπτώσεις που δημιουργούν αμφιβολίες σχετικά με το στρατόπεδο συμμαχιών στο οποίο επιθυμεί πλέον να ανήκει.

Σκοπός του παρόντος κειμένου είναι η ανάδειξη του ρόλου που διαδράμάτισε και διαδραματίζει στην ενίσχυση της γεωστρατηγικής ισχύος και γεωπολιτικής θέσης της Τουρκίας στην ευρύτερη περιοχή, η διατύπωση και εφαρμογή του μεγαλόπνοου δόγματος ναυτικής στρατηγικής της που εκδόθηκε το 2016.

 

Διατυπώνοντας το Δόγμα της Τουρκικής Ναυτικής Στρατηγικής  

Η προσπάθεια απόκτησης ισχύος μιας χώρας που κατέχει την γεωγραφική θέση της Τουρκίας, στο σκέλος που αφορά της ναυτική στρατηγική, περναέι μέσα από τη θάλασσα. Η χάραξη της θαλάσσιας και ναυτικής στρατηγικής της Τουρκίας συγχρονιζόμενες με την εως πρόσφατα ραγδάια οικονομική ανάπτυξη και την πολιτική σταθερότητα των τελευταίων δεκαπέντε χρόνων αποσκοπούσαν στην επίτευξη των στόχων που έθετε η πολιτική εθνικής ασφαλείας της. Ο νύν προέδρος Ρεντζέπ Ταγίπ Ερντογάν και το κόμμα του (AKP) ασπαζόμενοι το δόγμα του στρατηγικού βάθους του έμπιστου συμβούλου και πρώην πρωθυπουργού Αχμέτ Νταβούτογλου υιοθέτησαν πλήρως στην πολιτική τους το αξίωμα της εξέχουσας γεωγραφικής θέσης και ιστορικής συνέχειας της Τουρκίας. Μιας Τουρκίας που επιδεικνύοντας ανωτερότητα και εξωστρέφεια θα έπρεπε να ενισχύσει την ισχύ της ως περιφερειακός δρών, γιατί όχι και παγκόσμιος.

Η πολιτική της Τουρκίας από τις αρχές του 21ου αιώνα μέχρι σήμερα αποδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στην θαλάσσια στρατηγική[1] και στην απόκτηση θαλάσσιας ισχύος με απώτερο σκοπό να υπηρετήσει τις φιλοδοξίες της και να ενισχύσει τον περιφερειακό και τον παγκόσμιο ρόλο της, κάτι που συμπεραίνεται και από την έκδοση σχετικού κειμένου από την Προεδρία της Τουρκικής Δημοκρατίας (Presidential Defense Reform Document) που είδε το φως της δημοσιότητας στις 22 Αυγούστου 2014 και δρομολόγησε τις διαδικασίες για την γενικότερη αναμόρφωση και τον μετασχηματισμό των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων.

Τον Φεβρουάριο του 2016 εκδόθηκε από το Γενικό επιτελείο του τουρκικού πολεμικού ναυτικού το δόγμα της ναυτικής στρατηγικής[2] της Τουρκίας. Στο αδιαβάθμητο αυτό πόνημα των πενήντα σελίδων[3] αποτυπώθηκε η στρατηγική θεώρηση, το όραμα, οι στοχεύσεις και οι αντικειμενικοί σκοποί του τουρκικού πολεμικού ναυτικού στο εγγύς θαλάσσιο περιβάλλον άμυνας και ασφάλειας που περιβάλλει τις τουρκικές ακτές αλλά και ευρύτερασε παγκόσμιο επίπεδο.

Ο επηρεασμός του περιεχομένου του κειμένου από το δόγμα Νταβούτογλου και οι ταυτίσεις των επιδιώξεων της ναυτικής στρατηγικής με τους πυλώνες αυτού ήταν κάτι παραπάνω από εμφανής. Γεωγραφία[4], ιστορία, πολιτισμός και νεο-οθωμανισμός[5] αποτελούσαν τον κοινό παρανομαστή της νέας τουρκικής εξωτερικής πολιτικής που στο πρόσωπο του Ερντογάν βρήκε τον πολιτικό εκφραστή της, που πίστεψε και πιστεύει στο όραμα της μεγαλης Τουρκίας νοσταλγώντας το οθωμανικό παρελθόν της.

Η έκδοση της τουρκικής ναυτικής στρατηγικής εν έτη 2016, δεκαπέντε και πλέον χρόνια από την αναρρίχηση και διατήρηση στην εξουσία του AKP, αποτελεί απλή αποτύπωση της ήδη δρομολογηθείσας προσπάθειας υλοποίησης της νεο-οθωμανικής εξωτερικής πολιτικής της Τουρκίας μέσω της θαλάσσιας στρατηγικής.

 

ΟΙ ΠΥΛΩΝΕΣ ΤΗΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ

Θαλάσσιο περιβάλλον

Ιστορικά η σημασία των θαλασσών στην υπηρεσία της ανθρωπότητας έγκειται στις προσφερόμενες ευκολίες μεταφοράς και στα αποθέματα. Η εξέλιξη της τεχνολογίας, η ανάπτυξη της παγκόσμιας οικονομίας και εν γένει η παγκοσμιοποίηση  έχουν αυξήσει την εμπορευματική ροή στο θαλάσσιο περιβάλλον που αποτελεί τη ραχοκοκαλιά του διεθνούς εμπορίου. Το κοινό στοιχείο των παράκτιων περιοχών, η  θάλασσα, μπορεί να ενώσει αλλά και να αποτελέσει πεδίο αντιπαραθέσεων.

Ο έλεγχος των θαλάσσιων περασμάτων (Choke Points),  η εκμετάλλευση των αλιευμάτων, των υποθαλάσσιων ενεργειακών κοιτασμάτων τα οποία λόγω της ανάπτυξης της τεχνολογίας βαθέων υδάτων έγιναν εμπορικά αξιοποιήσιμα και γενικά των θαλάσσιων υποδομών όπως οι πλατφόρμες εξόρυξης, τα υποθαλάσσια δίκτυα οπτικών ινών μεταφοράς δεδομένων και αγωγών μεταφοράς ενέργειας αποτελούν ορισμένους μόνο από τους τομείς όπου το τουρκικό πολεμικό ναυτικό μέσω της ναυτικής στρατηγικής του θεωρεί ότι έχει ρόλο και λόγο δράσης. Αναγράφεται χαρακτηριστικά στην τουρκική ναυτική στρατηγική: «Σε αυτό το άκρως ανταγωνιστικό περιβάλλον η συνέχιση του αγώνα για έλεγχο και ανοικτή πρόσβαση στις θαλάσσιες περιοχές, με ειρηνικούς ή συγκρουσιακούς τρόπους, θα είναι μια από τις βασικές παραμέτρους η οποία θα καθορίσει το παγκόσμιο καθεστώς […]»[6]. Και μπορεί ορισμένοι θεωρητικοί όπως ο Geoffrey Till να δηλώνουν οτι η επίτευξη της θαλάσσιας ασφάλειας στο σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον αποτελεί το ”άγιο δισκοπότηρο” προς χρήση από όλους τους δρώντες αλλά δεν μπορεί να αποκλειστεί και η περίπτωση ιδιοποίησης της χρήσης της από έναν μεμονωμένο χρήστη[7] όπως η Τουρκία.

 

Εμπορικός στόλος και πολεμικό ναυτικό – Σχέση αλληλεπίδρασης 

Η αλληλεπίδραση μεταξύ του θαλάσσιου εμπορικού στόλου και του πολεμικού ναυτικού αποτελούν τις δυο πιο σημαντικές συνιστώσες της θαλάσσιας ισχύος. Λόγω της μεγάλης έκτασης της ακτογραμμής της Τουρκίας και της γεωγραφικής της θέσης μεταξύ τριών ηπείρων, μεγάλο μέρος εκ των εμπορικών συναλλαγών της διακινείται δια θαλάσσης. Ο συνδυασμός της αναπτυσσόμενης τουρκικής οικονομίας που αυξάνει τον όγκο των εμπορευματικών συναλλαγών της και το ποσοστό επί του συνολικού παγκόσμιου διαμετακομιστικού εμπορίου στο οποίο στοχεύει έχουν διαμορφώσει στην Τουρκία το στρατηγικό όραμα περί της ενίσχυσης της εμπορικής της ναυτιλίας και της μετατροπής της σε διεθνές διαμετακομιστικό μεταφορικό κέντρο .

Στόχο αυτής της στρατηγικής αποτελεί η αύξηση της μεταφορικής ικανότητας του εμπορικού στόλου που ανήκει σε Τούρκος εφοπλιστές από 30 εκατομμύρια μετρικούς τόνους (DWT-Deadweight tonnage)  σε 50 εκατομμύρια μετρικούς τόνους, κατατάσσοντάς την μέσα στις δέκα πρώτες χώρες του κόσμου[8].

Σύμφωνα με την κατεύθυνση της τουρκικής ναυτικής στρατηγικής: «[…”Ναυτικό Έθνος και Ναυτική Χώρα” μέχρι το 2035, στόχος είναι ο θαλάσσιος εμπορικός στόλος, οι θαλάσσιες μεταφορικές οδοί […] και κάθε τομέα έρευνας και ανάπτυξης της ναυτικής τεχνολογίας της χώρας μας να έχει ηγετική θέση στην περιφέρεια […]». Ο δε Νταβούτογλου γράφει χαρακτηριστά: «[…] το σημαντικότερο μέσο, για αν επιτευχθεί αυτό, (εννοεί θαλάσσια στρατηγική) είναι η απόκτηση από μέρους της Τουρκίας ενός ισχυρού εμπορικού στόλου […]»[9]

Η δε σχέση μεταξύ εμπορικού και πολεμικού στόλου ήταν πάντοτε στο διάβα της ιστορίας στενή. Αποτελεί πρωταρχικό στόχο του τουρκικού πολεμικού ναυτικού αλλά και κάθε πολεμικού ναυτικού η προστασία του εμπορικού στόλου και των θαλασσίων οδών μεταφοράς, ο ρόλος των οποίων επηρεάζει άμεσα την οικονομία, ευημερία και ισχύ της Τουρκίας εν προκειμένω. Και ίσως η θαλάσσια ισχύς του Μάχαν να μην μπορεί να φέρει από μόνη της την ήττα του αντιπάλου[10], όπως πολλοί ισχυρίζονται[11], αλλά ο όταν αυτή συνδυαστεί με ισχυρές χερσαίες δυνάμεις, μια εύρωστη οικονομία και όραμα από μέρους της πολιτικής ηγεσίας τότε το μέλλον μιας χώρας είναι πολλά υποσχόμενο.

 

Η σημασία της γεωγραφίας

Στο προλογικό σημείωμα του δόγματος της ναυτικής στρατηγικής ο μέχρι πρότινος αρχηγός του γενικού επιτελείου του τουρκικού πολεμικού ναυτικού, ναύαρχος Μ. Μποστάνογλου[12] αναφέρει χαρακτηριστικά:

«Η Τουρκία […] κατέχει κρίσιμη γεωγραφική θέση στην καρδιά της Αφρο-Ευρασιατικής γεωγραφίας. Ιστορικά, για να μπορέσει να παραμείνει σε αυτή τη δύσκολη γεωγραφική θέση και για να μπορέσει να διοικεί ένα σταθερό και ευημερούν κράτος, έπρεπε από στρατιωτικής άποψης, πέραν των άλλων παραγόντων να είναι και ισχυρή. […] Το τουρκικό πολεμικό ναυτικό στο πλαίσιο της αρχής του μεγάλου ηγέτη Κεμάλ Ατατούρκ ”Ειρήνη στην Πατρίδα, ειρήνη στον κόσμο[13]΄΄ υποστηρίζει του στόχους της εξωτερικής μας πολιτικής μεταφέροντας σε διαφορετικά γεωγραφικά σημεία του κόσμου την σημαία μας, [..], μεσολαβεί στην επίδειξη ισχύος της αναβαθμισμένης αμυντικής βιομηχανίας μας και αναλαμβάνει σημαντικούς ρόλους στην διασφάλιση της περιφερειακής / παγκόσμιας ειρήνης και σταθερότητας […]»

Οι αναφορές που εμπεριέχονται στην τουρκική στρατηγική παραπέμπουν όπως και στο δόγμα Νταβούτογλου στην γεωστρατηγική θέση της Τουρκίας και την αλληλεπίδρασή της στην διεθνή σκακιέρα επί του άξονα βορρά-νότου και ανατολής- δύσης τονίζοντας διαρκώς το χαρακτήρα της εξωτερικής πολιτικής της Τουρκίας. Σε άλλο σημείο του κειμένου αναγράφεται χαρακτηριστικά: «Η Τουρκία προσπαθεί να κερδίσει μια θέση για τον εαυτό της στην παγκόσμια ισορροπία με μια εποικοδομητική και σταθερή προσέγγιση στην εγγύς περιοχή και στο παγκόσμιο στερέωμα».

 

Ναυτική Στρατηγική και Θαλάσσια Ισχύς

Το δόγμα  ναυτικής Στρατηγικής της Τουρκίας ακολουθεί σε γενικές γραμμές τα ίδια πρότυπα και αρχές που περιλαμβάνουν τα ναυτικά δόγματα άλλων μεγάλων ναυτικών δυνάμεων, όπως οι ΗΠΑ, η Αγγλία,  η Ρωσία, εσχάτως η Κίνα, προσαρμοζόμενα φυσικά στις εθνικές της ανάγκες. Αφουγκραζόμενο το κλίμα που έχει δημιουργηθεί στην Τουρκία από την εποχή ανέλιξης στην εξουσία του AKP και προσπαθώντας να ικανοποιήσει τους στόχους της Εθνικής Στρατιωτικής Στρατηγικής ακολουθεί στον τομέα της θάλασσας την κύρια αρχή που διατύπωσε ο ”πατέρας” της ναυτικής στρατηγικής Μάχαν. Την μεγιστοποίηση δηλαδή της θαλάσσιας ισχύος της. O ίδιος έχει γράψει:  «Η  ναυτική στρατηγική έχει  ως  σκοπό  να  θεμελιώσει,  να  υποστηρίξει  και  να επαυξήσει, τόσο στην ειρήνη όσο και στον πόλεμο, τη θαλάσσια ισχύ μιας χώρας»[14]. Η φράση: «Ισχυροί στη θάλασσα για να είμαστε ασφαλείς στη μητέρα πατρίδα. Παρουσία σε όλες τις θάλασσες, για να έχουμε παγκόσμιο ρόλο», που αποτυπώνεται στο εξώφυλλο της τουρκικής έκδοσης της ναυτικής στρατηγικής, αντανακλά με τον πιο εμφατικό τρόπο  τη σημασία που αποδίδει η Τουρκία στον ρόλο της θαλάσσιας ισχύος.

Τα στοιχεία  που επηρεάζουν  τη  θαλάσσια  ισχύ  κατά  τον  Mahan[15]  και μπορούν  με  ευχέρεια  να  χρησιμοποιηθούν  για  την  ανάλυση  της  δυνητικής θαλάσσιας  ισχύος  ενός  κράτους είναι η  γεωγραφική  θέση,  η  γεωμορφία  του  εδάφους,  η  έκταση  της  επικράτειας,  ο  πληθυσμός,  ο  εθνικός  χαρακτήρας  και  ο  χαρακτήρας διακυβέρνησης του κράτους. Όταν ο Mahan αναφερόταν στην γεωγραφία και τη γεωμορφία του εδάφους ως ναυτικός ”στρατηγιστής”, δεν εννοούσε μόνο το σύνολο της έκτασης μιας χώρας αλλά τη στρατηγική της θέση και το μήκος της ακτογραμμής της που ανάλογα με τον πληθυσμό της που ασχολείται με τη θάλασσα μπορεί να είναι πλεονέκτημα ή μειονέκτημα. H ρήση του Κεμάλ Ατατούρκ[16] «Η Τουρκία […] έχει την ικανότητα να αναθρέψει ένα ναυτικό έθνος από πλευράς βιομηχανίας, εμπορίου […]. Πρέπει να σκεφτόμαστε τη ναυτοσύνη ως το ίνδαλμα του Τούρκου και πρέπει να το πετύχουμε σε μικρό χρονικό διάστημα.»  αντικατοπτρίζει πλήρως την συνάφεια των απόψεων του ιδρυτή της Τουρκίας με αυτές του Mahan όσον αφορά τον εθνικό χαρακτήρα και το χαρακτήρα διακυβέρνησης της χώρας.

Σίγουρα η γεωπολιτική και γεωστρατηγική σκέψη του  Mahan  που  αφορά  στην  αντίληψη  ότι  η  θαλάσσια  ισχύς  είναι  το  μέσο  με  το  οποίο  εξωτερικεύεται η εσωτερική παραγωγική και οικονομική δυναμική ενός κράτους[17] διαποτίζει το δόγμα  ναυτικής στρατηγικής της Τουρκίας το οποίο βρίθει από αναφορές σχετικές με την σημασία των θαλασσών. Θαλάσσιες συγκοινωνίες, θαλάσσιες οδοί μεταφοράς εμπορευμάτων, εμπορικός στόλος, θαλάσσιο περιβάλλον ασφαλείας αποτελούν μερικά μόνο από τα αντικείμενα που πραγματεύεται υπό το πρίσμα του σύγχρονου  παγκοσμιοποιημένου συστήματος. Ενός συστήματος όπου ο ρόλος της ναυτικής ισχύος παίζει καθοριστικό ρόλο.

 

Το Πολεμικό Ναυτικό 

Στο πλαίσιο αυτό η Τουρκία στοχεύει στην ανάπτυξη και τη διατήρηση της αποτελεσματικότητας ενός ισχυρού πολεμικού ναυτικού το οποίο θα μπορεί να εκτελεί όλες τις αποστολές που θα του ανατεθούν στο προβαλλόμενο στο μέλλον περιβάλλον ασφάλειας[18]. Απαραίτητο συστατικό αυτής της προσπάθειας είναι η υιοθέτηση αποδοτικής δομής δυνάμεων και η ικανότητα ευέλικτης τροποποίησης και προσαρμογής αυτής με βάση τις επιταγές της εξωτερικής πολιτικής και τις σύγχρονες τεχνολογικές απαιτήσεις.

Για το σκοπό αυτό το τουρκικό πολεμικό ναυτικό με έμψυχο δυναμικό περίπου 22.500 άτομα (10% των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων) χωρίζεται σε δυο μεγάλες Διοικήσεις, τη Διοίκηση Βορείου Θαλάσσιας Περιοχής με έδρα τo Κasimpasa στην Κωνσταντινούπολη και τη Διοίκηση Νοτίου Θαλάσσιας Περιοχής με έδρα την Σμύρνη που διαχειρίζονται επιχειρησιακά τις μεγαλύτερες πλωτές και εναέριες μονάδες κρούσης. Άλλες εξίσου σημαντικές διοικήσεις είναι η Διοίκηση Ναυτικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης και η Διοίκηση κέντρου ερευνών με έδρα το Beylerbeyi και το Pendik της Κωνσταντινούπολης αντίστοιχα. Επικουρικά και συμπληρωματικά στο έργο του τουρκικού πολεμικού ναυτικού δρά η τουρκική Διοίκηση Ακτών (Ακτοφυλακή) με πληθώρα μέσων και προσωπικού που αναλαμβάνει κατ’ ουσίαν το αστυνομικό ρόλο του ναυτικού[19].

Απέχει βέβαια ακόμη πολύ από το να θεωρηθεί το τουρκικό πολεμικό ναυτικό μεγάλη ναυτική δύναμη, αλλά η ναυπήγηση πλοίου αποβατικών επιχειρήσεων επιπέδου μικρού ελικοπτεροφόρου ”δείχνει το δρόμο”. Μπορεί να στερείται υπερπόντιων κτήσεων όπως προέβλεπε ο Μάχαν αλλά καθόσον η εποχή των αποικιακών δυνάμεων έχει παρέλθει, οι νέες ναυτικές της βάσεις στην Αλβανία[20], το Κατάρ και τη Σομαλία θα μπορούσαν αναλογικά να ερμηνευτούν ως τέτοιες προσπάθειες σύγχρονης ερμηνείας προβολής ισχύος. Η ύπαρξη αυτών των βάσεων ικανοποιεί κάποιες από τις βασικές αρχές του Κορμπέτ[21] μεθερμηνευόμενες εργαλειακά κατά τρόπο που να εξυπηρετούν τους στόχους της τουρκικής ναυτικής στρατηγικής. Ο έλεγχος των υδάτινων οδών τόσο μέσω των στενών του Βοσπόρου και του Ελλησπόντου όσο και μέσω της ανάπτυξης του τουρκικού ναυτικού στην περιοχή της Μαύρης θάλασσας, του Αιγαίου, της Ανατολικής μεσογείου αλλά και της παρουσίας του στον κόλπο του Άντεν και της δυτικής Αραβικής θάλασσας αποτελούν απτά παραδείγματα προβολής ισχύος και χρήσεως του πολεμικού ναυτικού ως εργαλείου μέσω του οποίου η απειλή χρήσης ή η χρήση περιορισμένων ναυτικών δυνάμεων είναι αποφασιστικής σημασίας για την επίτευξη των εθνικών πολιτικών αντικειμενικών σκοπών.

Μια πολιτική που βρίσκει κυρίως εφαρμογή στο Αιγαίο και την Ανατολική μεσόγειο όπου το τουρκικό ναυτικό υποστηρίζοντας τους στόχους της εξωτερικής πολιτικής της Τουρκία, χρησιμοποιεί τη στρατηγική του πειθαναγκασμού (compellence)[22] προκειμένου να ασκήσει πίεση στην Ελλάδα επί θεμάτων που αφορούν την επίτευξη  των πάγιων επιδιώξεών της και στην Κύπρο επί θεμάτων εκμετάλλευσης των πρόσφατα ανακαλυφθέντων αποθεμάτων υδρογονανθράκων στην κυπριακή ΑΟΖ[23].  Αναγράφεται χαρακτηριστικά στο τουρκικό δόγμα ναυτικής στρατηγικής:

«Το πολεμικό ναυτικό έχει την δύναμη να επηρεάζει απ’ ευθείας τους μηχανισμούς λήψεως αποφάσεων της διεθνούς κοινότητας, των ανταγωνιστών και των συμμάχων καθώς και τον  τρόπο που θα συμπεριφερθούν. Λόγω αυτών των χαρακτηριστικών του, ο τρόπος που χρησιμοποιεί μια χώρα το πολεμικό ναυτικό της, δηλώνει και το χαρακτήρα της εξωτερικής πολιτικής της»[24].

 

Η ναυτική διπλωματία

Στο πλαίσιο της αποστολής του το πολεμικό ναυτικό δύναται να αναλάβει σύμφωνα με τον Ken Booth στρατιωτικό, αστυνομικό και διπλωματικό ρόλο,[25]. Bέβαια πέρα από τον αυστηρό ορισμό της ναυτικής διπλωματίας περί της υποστήριξης  της  εθνικής  εξωτερικής πολιτικής μέσω της ναυτικής στρατηγικής αποτροπής ή / και εξαναγκασμού, η σύγχρονη θεώρηση αυτής περιλαμβάνει και άλλους τρόπους όπου η ίδια η δράση του πολεμικού ναυτικού αποτελεί αυτόχρημα εργαλείο διπλωματίας.

Στο διεθνές ναυτικό δίκαιο κάθε πολεμικό πλοίο αντιπροσωπεύει την κυριαρχία της χώρας της οποίας φέρει τη σημαία και έχει απόλυτη ασυλία. Γι’ αυτό το λόγο κάθε μέσω του στόλου ενός κράτους είναι μια ”πλωτή πρεσβεία” που μπορεί να κινείται ελεύθερα στις ανοιχτές θάλασσες, ενώ το πολεμικό ναυτικό , με τα μέσα αυτά, εκτελεί μια διπλωματική αποστολή η οποία μπορεί να δραστηριοποιείται ταυτόχρονα σε όλο τον κόσμο. Το πολεμικό ναυτικό χαρακτηρίζεται από κινητικότητα, ευελιξία, αυτάρκεια, διεξαγωγή επιχειρήσεων μεγάλης διάρκειας και ικανότητα προβολής ισχύος ήπιας[26] και μη μακρά των βάσεων του. Τοποθετημένο σε κατάλληλες περιοχές σύμφωνα με τις απαιτήσεις της καταστάσεως εθνικής ασφαλείας υποστηρίζει πολιτικές άμυνας και θαλάσσιας ασφάλειας.

Το τουρκικό πολεμικό ναυτικό ενστερνιζόμενο απολύτως το ρόλο του έχει προχωρήσει εως και σήμερα σε μια σειρά καλοσχεδιασμένων ενεργειών με γνώμονα την προβολή σημαίας και ενίσχυσης της εικόνας της Τουρκίας στις περιοχές ενδιαφέροντος της.

Οι δραστηριότητες της ΤΜTG (Turkish Μaritime Task Group) «Barbaros» είναι ένα από τα πιο απτά παραδείγματα του ρόλου του τουρκικού πολεμικού ναυτικού στη υποστήριξη και ανάπτυξη της διηπειρωτικής κλίμακας εξωτερικής πολιτικής. Στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της, η TMTG ενεργοποιήθηκε τον Μάρτιο του 2014 και για χρονικό διάστημα 3 μηνών μια ναυτική δύναμη δυο Φρεγατών, μίας Kορβέτας (της νεότευκτης  HEYBELIADA) και ενός συνοδού πετρελαιοφόρου και πραγματοποίησε τον περίπλου της Αφρικής, ενώ συνολικά επισκέφτηκε 27 λιμένες ξένων κρατών. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού έλαβαν χώρα κοινές εκπαιδεύσεις και ασκήσεις με τα ναυτικά άλλων χωρών προς σύσφιξη διπλωματικών σχέσεων. Εκτός αυτού όλες οι τουρκικές μονάδες επιφανείας συμμετείχαν σε εκθέσεις αμυντικής βιομηχανίας που διεξήχθησαν σε διάφορες χώρες προς επίδειξη των ικανοτήτων των τουρκικών οπλικών συστημάτων και της τουρκικής ναυπηγικής βιομηχανίας.

Η φρεγάτα TCG GEDIZ τον Ιούνιο του 2015 εκτέλεσε ταξίδι στην άπω ανατολή με τελικό προορισμό την Ιαπωνία, στα πλαίσια της επετείου από τα 125 χρόνια του ταξιδιού και της βύθισης της φρεγάτας Εrtugul του οθωμανικού στόλου , ανοικτά των ακτών της Ιαπωνίας[27].

Τα πλοία του τουρκικού πολεμικού ναυτικού από το 2008 και εντεύθεν έχουν αναλάβει αποστολή θαλάσσιας επιτήρησης και παροχής προστασίας έναντι ληστειών και της πειρατείας, στους εμπορικούς στόλους που διαπλέουν τον κόλπο του Αden και τη θαλάσσια περιοχή ανοικτά της Σομαλίας. Η βαρύτητα αυτού του έργου είναι υψίστης σημασίας λαμβάνοντας υπόψη τον όγκο του θαλάσσιου εμπορίου που διακινείται από εκείνη την περιοχή και τη σχέση του με την διατήρηση της παγκόσμιας οικονομικής σταθερότητας.

Επενδυτικά προγράμματα ενίσχυσης και ανακατασκευής υποδομών σε χώρες της σφαίρας επιρροής και ιστορικής συγγένειας με την Τουρκία, όπως η Αλβανία και τα Σκόπια στα Βαλκάνια, η Λιβύη, η Σομαλία στην Αφρική και το Κατάρ στην μέση Ανατολή αποτελούν κινήσεις ναυτικής διπλωματίας που ασφαλώς δεν είναι τυχαίες. Τακτικές κινήσεις που αποσκοπούν στην επίδειξη σημαίας και στην προβολή της ”μοντέρνας” ισλαμικής τουρκικής δημοκρατίας ως χώρας μοντέλου για τις μουσουλμανικές χώρες της Αφρικανικής ηπείρου και όχι μόνο αλλά υποκρύπτουν και βλέψεις της Τουρκίας σε σχέση με την εκμετάλλευση «των πλούσιων κοιτασμάτων υδρογονανθράκων που υπάρχουν στην υφαλοκρηπίδα τους»[28]. Όλα τα ανωτέρω δεν ειίναι τίποτε άλλο από εργαλεία ήπιας ισχύος που χρησιμοποιούνται για να αναδείξουν το ρόλο της Τουρκίας σε περιφερειακό και παγκόσμιο επίπεδο.

 

Η αμυντική και ναυπηγική βιομηχανία

Στο πλαίσιο των στόχων της Τουρκίας ώστε να καταστεί μια ισχυρή περιφερειακή δύναμη κατέβαλλε την τελευταία δεκαπενταετία και εξακολουθεί να καταβάλλει κάθε δυνατή προσπάθεια για την ανάπτυξη τέτοιας τεχνολογίας, που θα της επιτρέψει να δημιουργήσει μια ισχυρή αμυντική βιομηχανία, ώστε μακροπρόθεσμα να καταστεί αυτοδύναμη στον τομέα των εξοπλισμών.

Σταθμό  στην  ανάπτυξη  της  Τουρκικής  αμυντικής  βιομηχανίας  αποτέλεσε το αμερικανικό εμπάργκο που επεβλήθη στην Τουρκία μετά την εισβολή  στην Κύπρο.[29] [30] Τα τελευταία τριάντα  και  πλέον  χρόνια  η  Τουρκική  αμυντική  βιομηχανία  παρουσιάζει  μια  σταθερή  ανάπτυξη.  Οι  βιομηχανίες  έχουν αναβαθμιστεί  και  από  την  παραγωγή  πυρομαχικών  και  τις  απλές  εργασίες  συναρμολόγησης,  έχουν  περάσει  σε  διακρατικές  συνεργασίες  συμμετέχοντας  σε προγράμματα  εξελιγμένων  οπλικών  συστημάτων.  Μεγάλο  μέρος  των  Τουρκικών  βιομηχανιών έχουν καταφέρει να ξεπεράσουν το στάδιο της συναρμολόγησης, και  έχοντας αποκτήσει σημαντική πείρα και τεχνογνωσία  έχουν μεταβεί στο επόμενο στάδιο, δηλαδή το σχεδιασμό των δικών τους συστημάτων, στηριζόμενες εν μέρει  στη ξένη τεχνολογία. Συμπερασματικά, το ζητούμενο για την Τουρκική αμυντική βιομηχανία είναι μέσω της παραγωγής τριών κατηγοριών προϊόντων[31] , τόσο η κάλυψη  των  αυξανόμενων  εξοπλιστικών  αναγκών  των  Τ.Ε.Δ.,  όσο  και  η  έξοδός της στις διεθνείς αγορές μέσω της εξαγωγικής βιομηχανίας οπλικών συστημάτων[32].

Η  προσπάθεια  για  την  ανάπτυξη  της  εγχώριας ναυπηγικής  βιομηχανίας    στηρίχθηκε  κυρίως  σε  δύο  μεγάλες ναυπηγικές  μονάδες,  τα  ναυπηγεία  GOLCUK, που έχουν  αναλάβει  τη ναυπήγηση  φρεγατών,   υποβρυχίων  και  γενικά  μεγάλων  μονάδων  και  τα  ναυπηγεία  TASKIZAK που ανήκουν στο Τουρκικό πολεμικό ναυτικό[33] και έχουν  αναλάβει  τα  μικρότερα   κύρια  πλοία  όπως πυραυλακάτους, περιπολικά,  βοηθητικά,  αρματαγωγά, πετρελαιοφόρα κ.α..  Αυτά, καθώς και τα  ναυπηγεία του  Τουρκικού  Πολεμικού  Ναυτικού στην  Κωνσταντινούπολη  (άλλοτε  ιδιωτικά Ναυπηγεία  Πεντίκ),  αποτελούν  τις  κύριες  μονάδες  της  Τουρκικής  αμυντικής ναυπηγικής  βιομηχανίας   που  συμπληρώνονται  από  το  ναυπηγείο  της  Σμύρνης  και  μια  σειρά  από  άλλες  ιδιωτικές  ναυπηγοεπισκευαστικές  μονάδες[34] [35].

 

Τα εξοπλιστικά προγράμματα του τουρκικού πολεμικού ναυτικού

Σήμερα  τα  Τουρκικά  ναυπηγεία  μαζί με μια πληθώρα άλλων κρατικών και μη εταιρειών διαθέτουν  πλέον  αρκετή  εμπειρία και αυξημένες δυνατότητες συμβάλλοντας από τη μεριά τους στην υλοποίηση των στόχων που έχει θέσει ο Τούρκος Πρωθυπουργός  Ρετζέπ  Ταγίπ  Ερντογάν  ώστε μέχρι  το  2023,  μεταξύ  άλλων,  η Τουρκία  να  αυξήσει  έτι  περαιτέρω  την  περιφερειακή  της  ηγεμονία,  χωρίς  να εξαρτάται  αμυντικά  από  το  εξωτερικό[36]. Τεράστια ήταν η αύξηση των κονδυλίων του αµυντικού προϋπολογισμού  που  σηµειώθηκε  από  το 2009 και µετά η οποία συνέπεσε  αφενός µε µια θεαµατική αναπτυξιακή πορεία της τουρκικής οικονοµίας µε ρυθµούς ανάπτυξης 8,9% το 2010, και αφετέρου µε την ανάληψη των καθηκόντων του υπουργού εξωτερικών από τον Νταβούτογλου. Η κυβέρνηση Ερντογάν κατάφερε επί των ημερών της να αναδείξει την Τουρκία στην 15η οικονομία παγκοσμίως, μέλος του G-20 και κάτοχο μη μόνιμου μέλους του συμβουλίου ασφαλείας του ΟΗΕ την περίοδο 2009-2010. Η  προεκλογική  υπόσχεση  του  Ταγίπ  Ερντογάν  περί αμυντικής  αυτονομίας  της  Τουρκίας  λαμβάνει  σάρκα  και  οστά,  αφού  το  2016, η εγχώρια αμυντική βιομηχανία κάλυπτε το 64% των αναγκών των ΤΕΔ[37][38].

Κινούμενη  σε  αυτό  το  πλαίσιο η Τουρκία έχει εξαγγείλει πληθώρα εξοπλιστικών προγραμμάτων, όπου η υλοποίηση  των  περισσότερων,  είτε  έχει  αναληφθεί  εξ’ ολοκλήρου  από  την  εγχώρια  αμυντική  βιομηχανία, είτε συμμετέχει σε μεγάλο ποσοστό στη συμπαραγωγή τους.

Το πρόγραμμα εθνικού πλοίου (MILGEM), οι φρεγάτες τύπου ΤF-100 ή TF-2000, το σημαντικό πρόγραμμα ναυπήγησης Υ/Β τ.214 (AIP)[39] και η ναυπήγηση ενός πλοίου αποβατικών επιχειρήσεων τύπου LPD (μίνι- Ε/Πφόρου) «δείχνουν» το δρόμο τον οποίον θέλει να ακολουθήσει η Τουρκία[40].

 

Συμπεράσματα

Η  Τουρκία  σε  μικρό  σχετικά  διάστημα,  σχεδόν  δεκαπενταετίας,  κατάφερε επιτυγχάνοντας υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης να αλλάξει πορεία, να αναπτυχθεί και να μεταμορφωθεί. Η πολιτική του Ερντογάν και του κόμματός του κινούμενη με σταθερά βήματα, με ερείσματα στην πολιτική του Οζάλ και στο πολιτικό Ισλάμ, εκσυγχρόνισε παλαιότερα νεο-οθωμανικά δόγματα με το να τα εντάξει στο μεταψυχροπολεμικό περιβάλλον και να τα καταστήσει πολιτικά σαφή[41] και υιοθετώντας το Δόγμα Νταβούτογλου περί «στρατηγικού βάθους» έδωσε το όραμα πάνω στο οποίο βασίστηκε η νέα τουρκική εξωτερική πολιτική.

Με εφαρμογή αυταρχικής και αλαζονικής πολλές φορές εσωτερικής πολιτικής, με σκοπό τον έλεγχο του κεμαλικού κατεστημένου αλλά και εξωστρέφεια και στρατηγικο σχεδιασμό η Τουρκία, από το 2002 και μετά, προσπάθησε να αναδείξει τον περιφερειακό ρόλο της εν είδη νεο-οθωμανισμού, κυρίως προς Ανατολάς, διατηρώντας όμως τους διαύλους επικοινωνίας και την ισορροπία με τις δυτικές παραδοσιακές δυνάμεις, γεγονός που το τελευταίο διάστημα τίθεται υπό αμφισβήτηση.

Οι πρωτοβουλίες που ελήφθησαν και η εξωτερική πολιτική που εφαρμόστηκε δεν ήταν πάντοτε επιτυχής ή τουλάχιστον δεν μπόρεσε να διατηρήσει τις ευαγγελιζόμενες ισορροπίες μεταξύ του νεο-οθωμανικού προσανατολισμόυ και της δέσμευσης στο άρμα των δυτικών συμμάχων. Παρά ταύτα δεν μπορεί να παραγνωριστεί οτι αναβάθμισαν στρατηγικά την Τουρκία τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια και την μετέβαλαν σε περιφερειακό συνομιλητή με τις μεγάλες δυνάμεις, κυρίως λόγω της γεωστρατηγικής της θέσης. Ο Ερντογάν απέδειξε οτι έχει τη δυνατότητα και το σθένος να ασκεί επιρροή πέρα των συνόρων της χώρας του[42].

Συνοδοιπόρος στο σκέλος επίτευξης των ηγεμονικών βλέψεων της Τουρκίας στέκει το τουρκικό πολεμικό ναυτικό που υλοποιεί το δόγμα ναυτικής στρατηγικής της  Τουρκίας με γνώμονα την αύξηση της ναυτικής ισχύος της και υπηρέτησης του νεο-οθωμανικού οράματος .

Ο Ερντογάν αντιλαμβάνεται άριστα τη σχέση γεωγραφία – γεωπολιτικής – γεωστρατηγικής και τη σημασία τους στην εξασφάλιση του νέου ηγεμονικού ρόλου που επιφυλάσσουν στην Τουρκία. Στην πραγμάτωση του οράματος αυτού σημαντική θέση καταλαμβάνει η ναυτική στρατηγική της Τουρκίας λόγω της γεωγραφίας της χώρας.

Η σημασία του θαλάσσιου στοιχείου στο περιφερειακό και παγκόσμιο περιβάλλον ασφαλείας και η απόκτηση θαλάσσιας ισχύος σύμφωνα με τους μεγάλους θεωρητικούς της ναυτικής στρατηγικής Μάχαν και Κορμπέτ αποτελούν τις απαραίτητες προυποθέσεις για την ισχυροποίηση ενός κράτους στο παγκόσμιο γίγνεσθαι.

Η Τουρκία αντιλαμβανόμενη τη σημασία της θαλάσσιας στρατηγικής και με όχημα την οικονομική της ανάπτυξη προσπαθεί να αυξήσει των εμπορικό της στόλο, και να ενισχύσει την αμυντική της βιομηχανία. Η  αμυντική  βιομηχανία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις παραμέτρους  ισχύος  μιας  χώρας  με  κυριότερες,  την  ιστορία,  τη  γεωγραφία,  το  πληθυσμό, την οικονομία και τη  τεχνολογία,  οι  οποίες  συνεχώς  αξιολογούνται  και  επιδιώκεται  η αναβάθμισή τους. Αυτές οι παράμετροι επιδρούν στο σχεδιασμό για την αμυντική  βιομηχανία,  θέτοντας  ως  βασικούς  στόχους,  την  κάλυψη  των  αυξανόμενων  εξοπλιστικών αναγκών των Τ.Ε.Δ.  από την εγχώρια παραγωγή  και  την έξοδο  στις  διεθνείς αγορές.

Η ενίσχυση της ναυπηγικής βιομηχανίας ενδυναμώνει και την αυτάρκεια του τουρκικού πολεμικού ναυτικού που τα τελευταία προχωρέι σε μια κοσμογονία ναυπηγήσεων σκαφών με σκοπό την κυριαρχία στις περιβάλλουσες την Τουρκία θάλασσες και όχι μόνο. Με χρήση μορφών ήπιας ισχύος όπως η ναυτική διπλωματία, οι αμυντικές επενδύσεις στο εξωτερικό και οι εκπαιδευτικές συνεργασίες επιδιώκεται να ενισχυθεί η ΄΄υπογραφή΄΄ του τουρκικού ναυτικού στην Ανατολική Μεσόγειο. Η προάσπιση των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Τουρκίας και η υποστήριξη της εξωτερικής πολιτικής αποτελούν εκπεφρασμένους στόχους του δόγματος ναυτικής στρατηγικής της Τουρκίας.

Στο σηµείο αυτό, πρέπει να τονιστεί ότι αν και η τουρκική οικονοµία µπορεί να  σηµείωσε  άλµατα,  πολλές  δημοσιεύματα  στο  διεθνή  οικονοµικό  τύπο προειδοποιούν  για την «φούσκα» της  τουρκικής οικονομίας που στηρίζεται σε σαθρές βάσεις.  Ο υπερδανεισµός,  τα  διαθρωτικά  προβλήµατα  όπως  το  έλλειµµα  τρεχουσών συναλλαγών, η διαφθορά και ο  πληθωρισµός  ναρκοθετούν  το µέλλον  της  τουρκικής οικονοµίας ,  ενώ µια  οικονοµική  κρίση µε  το  χαρακτήρα  του «ξεφουσκώµατος» θα  ακύρωνε  την  τουρκική  εξοπλιστική  προσπάθεια,  την εγχώρια παραγωγή / ανάπτυξη µιας σειράς οπλικών συστηµάτων, την προβολή του «δυτικού τύπου» οικονοµικού µοντέλου και γενικότερα θα συνιστούσε σοβαρό εµπόδιο στις ηγεµονικές της βλέψεις.

Επί του παρόντος, λόγω της μαινόμενης διεθνούς οικονομικής αστάθειας , της πολιτικής αντιπαράθεσης στο εσωτερικό της χώρας λόγω του πραξικοπήματος του Ιουλίου του 2016 και της πρόσφατης προκήρυξης πρόωρων βουλευτικών και προεδρικών εκλογών, αλλά και των μαινόμενων ανοικτών στρατιωτικών μετώπων συγκρούσεων στα ανατολικά της χώρας με το PΚΚ, η τουρκική οικονομία παρουσιάζει σημάδια κόπωσης με τους ρυθμούς ανάπτυξης της να μειώνονται. Εντούτοις επιδεικνύει σημάδια αντοχής και δεν προκύπτουν απτές αποδείξεις οτι στο άμεσο θα επιδυνωθεί δραματικά.

Οι θάλασσες που περιβάλλουν την Τουρκία διαθέτουν διαφορετικές δυναμικές που επηρεάζονται από παράγοντες όπως ο χαρακτήρας γειτονικών κρατών, η ύπαρξη ιστορικών προβλημάτων, οι στόχοι των εκτός περιοχής πρωταγωνιστών (ΗΠΑ, Ρωσία) με τις περιφερειακές χώρες, η οριοθέτηση των περιοχών θαλάσσιας κυριαρχίας, η ύπαρξη ενεργειακών αποθεμάτων και η πυκνότητα του θαλάσσιου εμπορίου[43].

Η ακροβατούσα τουρκική εξωτερική πολιτική μεταξύ των παραδοσιακών συμμαχιών της (ΗΠΑ-ΝΑΤΟ) και των ανταγωνιστών τους (ΡΩΣΙΑ-ΙΡΑΝ-ΚΙΝΑ) καταδεικνύει τη ρευστότητα του περιφερειακού συστήματος και το γεγονός οτι βρισκόμαστε σε μια παρατεταμένη περίοδο γεωπολιτικών ανακαταταξεων και μετασχηματισμων με άδηλη ακόμη κατάληξη.

 

Επίλογος       

Η προσπάθεια ανάδειξης του περιφερειακού ρόλου της Τουρκίας διασυνδέεται και διαπλέκεται άμεσα με τα συμφέροντα των λοιπών χωρών της ευρύτερης περιοχής της ΝΑ Μεσογείου. Χώρες όπως η Ελλάδα, η Κύπρος, το Ισραήλ, η Αίγυπτος, η Συρία, συνδέονται συνεργατικά αλλά και συγκρουσιακά με την Τουρκία. Η περιοχή χαρακτηρίζεται ως χώρος ισχυρών αντιπαραθέσεων, ένα σταυροδρόμι πολιτισμών, ιστορίας, συσσωρευμένων πλουτοπαραγωγικών πόρων και ενεργειακών κοιτασμάτων καθώς και ως χώρος ελέγχου σημαντικών θαλασσίων συγκοινωνιών. Τον χώρο αυτόν η Τουρκία τον θεωρεί ως «ζωτικό» και επιθυμεί διακαώς να τον οικειοποιηθεί κατ’ αποκλειστικότητα χειραγωγώντας τις εξελίξεις.

Η σχετικά πρόσφατη  διατύπωση του δόγματος της ναυτικής στρατηγικής της Τουρκιάς ασφαλώς δεν δημιούργησε κάποιου είδους πρωτοτυπία στην διεθνή κοινότητα και δεν αποτέλεσε έκπληξη στους έμμεσα ή  άμεσα ενδιαφερόμενους και εμπλέκόμενους στην ευρύτερη περιοχή. Καταδεικνύει όμως, όπως αρμόζει σε όλα τα δόγματα, έναν μακροχρόνιο σχεδιασμό και ένα μακρόπνοο όραμα υλοποίησης που  σίγουρα δεν πρέπει να περνά απαρατήρητο, ειδικά από τους αρμοδίως ενδιαφερόμενους πολιτειακούς και στρατιωτικούς δρώντες στην Ελλάδα, καθόσον η όποια εφαρμογή του στο βαθμό που αυτή θα επιτευχθεί είναι ακόμη άδηλο πως τελικά θα επηρεάσει και μετασχηματίσει το ευρύτερο περιφερειακό σύστημα ασφαλείας.

Ι.ΔΙ.Σ. : Τομέας Αμυντικών Θεμάτων

(Τμήμα Ναυτικής Στρατηγικής-Θαλάσσιας Ασφάλειας )

Δόκιμος ερευνητής: Ρεπαντής Γεώργιος (email:g.repantis@gmail.com)

Κάτοχος Μεταπτυχιακού τίτλου: Διεθνών σχέσεων και στρατηγικών σπουδών, Πάντειο Πανεπιστήμιο

Αθήνα, Μάϊος 2018

 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

 

 

Εισαγωγή…………………………………………………………………………………………………3

Διατυπώνοντας το Δόγμα της Τουρκικής Ναυτικής Στρατηγικής………………………………4

ΟΙ ΠΥΛΩΝΕΣ ΤΗΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ

Θαλάσσιο περιβάλλον…………………………………………………………………………………….5

Εμπορικός στόλος και πολεμικό ναυτικό – Σχέση αλληλεπίδρασης…………………………..6

Η σημασία της γεωγραφίας ……………………………………………………………………………..7

Ναυτική Στρατηγική και Θαλάσσια Ισχύς …………………………………………………………….7

Το Πολεμικο Ναυτικο………………………………………………………………………………………9

Η ναυτική διπλωματία…………………………………………………………………………………….10

Η αμυντική και ναυπηγική βιομηχανία……………………………………………………………….12

Τα εξοπλιστικά προγράμματα του τουρκικού πολεμικού ναυτικού……………………………13

Συμπεράσματα…………………………………………………………………………………………14

Επίλογος ………………………………………………………………………………………………..16

Παραπομπές……………………………………………………………………………………………17

Βιβλιογραφία……………………………………………………………………………………………20

 

Παραπομπές

[1] Η  λέξη  «θαλάσσιος»  (θαλάσσια  ισχύς,  θαλάσσια  στρατηγική)  αφορά  στον συνδυασμό  του  θαλασσίου  εμπορίου,  των  υπερθαλάσσιων  κτήσεων  και  της  προνομιούχου πρόσβασης στις ξένες αγορές που παράγουν εθνικό πλούτο και μεγαλείο. Βλ σχετικά, Crowl Philip,“Alfred Thayer Mahan: The Naval Historian”  στο Makers of Modern Strategy, edited by Peter  Paret. , (Oxford:  Oxford  University  Press,1986), 451 και Ηλιόπουλος Ηλίας,  (2010),Ιστορία, Γεωγραφία και Στρατηγική της Ναυτικής Ισχύος,Αθήνα, Λιβάνης, 22.

[2] Κατά κύριο λόγο η λέξη «ναυτική  στρατηγική,  ναυτική  ισχύς»  συσχετίζεται  με  την  κατά  θάλασσα στρατιωτική δύναμη ενός κράτους, δηλαδή της νοούμενης ως κυρίαρχης ισχύος στη θάλασσα που  απαγορεύει  στον  εχθρό  τη  χρήση  της.

[3] Ελέυθερο στο διαδίκτυο στη σελίδα του τουρκικού πολεμικού ναυτικού στο https://www.dzkk.tsk.tr/ (ημερ.πρόσβασης 15/7/2017)

[4] Ο Ναπολέων είχε πει ότι :«Η πολιτική των κρατών καθορίζεται από τη γεωγραφία τους». Γ. Σεκερής, «Η Εθνική μας Πορεία», σελ. 2. e-book, διαθέσιμο στο  http://george.sekeris.org/BOOK.pdf

[5] Νέο-  οθωμανισμός:  (Τούρκικα:  Yeni  Osmanlıcılık)  είναι  η  τουρκική  πολιτική  και  ιδεολογική προσέγγιση που δημιουργήθηκε κατά την περίοδο της πρωθυπουργίας του Τουρκούτ Οζάλ. Η Τουρκική  εξωτερική  πολιτική  χρησιμοποιήθηκε  ως  εργαλείο  διεύρυνσης  στο  εξωτερικό  με  την προκάλυψη  του  Οθωμανισμού  παρά  του  Τουρκικού  προκαλύμματος,  σε  όλους  τους Μουσουλμάνους  στην  ευρύτερη  περιοχή  αλλά  και  τις  υφιστάμενες  μειονότητες  εντός  της Τουρκίας. Ο νεο-οθωμανισμός  προσέδωσε  μεγάλη  σημασία  στην  πολιτιστική  κοινή ιστορία  της Τουρκίας  στην  Μέση  ανατολή,  τα  Βαλκάνια  και  την  κεντρική  Ασία  και  ταυτόχρονα  εστιάζει  στο  γεγονός ότι η Τουρκία αποτελεί τον φυσικό οικονομικό και πολιτικό σύμμαχο και εταίρο όλων των  κρατών σε αυτές τις περιοχές  (Laciner 2009)

[6] Turkish Naval Forces Strategy,1st Edittion, Turkish Naval Forces, February 2016, σελ. 14

[7] Till G. and Batrton, Seapower and the Asia-Pacific r, 8.

[8] Turkish Naval Forces Strategy,1st Edittion, Turkish Naval Forces, February 2016, σελ.21

[9] Νταβούτογλου, Α. (2008), Turkey’s Foreign Policy Vision An Assessment of 2007Insight Turkey 51

[10] Κωνσταντίνος Κολιόπουλος, «Η Στρατηγική Σκέψη από την Αρχαιότητα εως Σήμερα», Αθήνα, Εκδ. Ποιότητα, σελ.189-190

[11] Η βασική κατηγορία στην θεωρία του Μάχαν ήταν οτι αγνόησε την χερσαία διάσταση, μη ερμηνεύοντας έτσι με τη θεωρία του τη μακροημέρευση μεγάλων δυνάμεων με χερσαίαο χαρακτήρα (Σπαρτη,Αυστρία, Ρωσία), Crowl, “Alfred Thayer Mahan”,461

[12] Διετέλεσε αρχηγός του τουρκικού γενικού επτελείου ναυτικού (Αυγ 2013-Αυγ 2017), https://en.wikipedia.org/wiki/B%C3%BClent_Bostano%C4%9Flu (ημερ. πρόσβ. 8/9/17)

[13] Η περίφημη ρήση του Κεμάλ Ατατούρκ καταδεικνύει κυρίως μια εσωστρεφή αντιμετώπιση των στοχεύσεων της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής παρά έχει σχέση με το νεο-οθωμανικό ιδεώδες. Αφορούσε κυρίως για την εποχή που γράφτηκε την εφαρμοσθείσα τουρκική εξωτερική πολιτική της εποχής που στόχο είχε την αποφυγή εμπλοκής αυτής με τις επιδιώξεις και τα συμφέροντα των μεγάλων αποικιοκρατικών δυνάμεων της περιοχής.

[14] Mahan Alfred Thayer, The Influence of Sea Power upon History 1660-1783. (Gretna: Pelican, 2003), 22-23

[15] Mahan Alfred Thayer, The Influence of Sea Power upon History 1660-1783. (Gretna: Pelican, 2003), 22-77. Βλ. επίσης Philip A. Crowl, Alfred Thayer Mahan:O ναυτικός ιστορικός στο Peter Paret (επιμ.), Οι δημιουργοίτης σύγχρονης στρατηγικής:Από τον Μακιαβέλι στην πυρηνική εποχή,μτφ. Ε.Κατσάνης, Αθήνα, εκδοσεις Τουρίκη, 200, σελ.529-567

[16] Απόσπασμα από την εναρκτήρια ομιλία του Κεμάλ Ατατούρκ στην τουρκική εθνοσυνέλευση, 01 Νοε 1937

[17] Μαζαράκης.Σ.(2014) Η εφαρμοσιμότητα των θεωριών της Ναυτικής Στρατηγικής στο σύγχρονο περιβάλλον Θαλάσσιας Ασφάλειας, Πάντειο Πανεπιστήμιο,Αθήνα

[18] Turkish Naval Forces Strategy,1st Edittion, Turkish Naval Forces, February 2016,σελ.30

[19] Ο  αστυνομικός  ρόλος  των  ναυτικών  αφορά  στην  αντιμετώπιση  των  απειλών  χαμηλότερου  επιπέδου  από  τον  πόλεμο. Η προσπάθεια των ναυτικών να διασφαλίσουν το θαλάσσιο περιβάλλον από τις  παράνομες  δραστηριότητες  εμπεριέχει  τη  χρήση  βίας,  η  οποία  μπορεί  να  θεωρηθεί  ότι  βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο του φάσματος των συγκρούσεων  στη θάλασσα,  καθώς οι  επιχειρήσεις  που  αναλαμβάνονται  στο  πλαίσιο  του  αστυνομικού  ρόλου  των  ναυτικών  αποτελούν  θέμα  «ήπιας  ασφάλεια»  (soft  security). Μαζαράκης.Σ.(2014) Η εφαρμοσιμότητα των θεωριών της Ναυτικής Στρατηγικής στο σύγχρονο περιβάλλον Θαλάσσιας Ασφάλειας.Πάντειο Πανεπιστήμιο, Αθήνα,70

[20] http:// https://defence.pk/pdf/threads/turkey-gets-a-naval-base-in-albania.60500/ (ημερ,. προσβ. 12/08/17)

[21] Ο Κόρμπετ στο έργο του «Some Principles of Maritime Strategy» ,Corbett J. (2004)Some Principles of maritime strategy. New York,1911 London: Longmans Green and Co, reprint, Dover publications εξέτασε τη ναυτική στρατηγική  ως  μέρος της θαλάσσιας στρατηγικής. Με τη θαλάσσια στρατηγική εννοούμε τις αρχές που διέπουν έναν πόλεμο στον οποίο η θάλασσα αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα. Η Ναυτική Στρατηγική είναι μόνο εκείνο το τμήμα της που καθορίζει τις κινήσεις του στόλου όταν η θαλάσσια στρατηγική έχει καθορίσει ποιο ρόλο πρέπει να διαδραματίσει ο στόλος σε σχέση με τη δράση των δυνάμεων ξηράς. Για αυτό το λόγο και ενώ ο Μάχαν αναζητά την απόλυτη κυριαρχία στη θάλασσα με πολλά και μεγάλα πλοία για να την επιτύχει, ο Κόρμπετ αναζητά σχετική κυριαρχία, με έλεγχο των θαλασσίων οδών, χρησιμοποιώντας μικρότερα και ευέλικτα πλοία.

[22] Ο πειθαναγκασμός (compellence) σύμφωνα με τον Geoffrey Till επιφέρει ή μπορεί να επιφέρει θανάσιμο (lethal) αποτελέσμα, συγκεκριμένο, ενεργό και αποσκοπεί στο να εξαναγκάσει τον αντίπαλο να προβεί σε κάποια ενέργεια ή και να τον σταματήσει από κάτι που ήδη ενεργεί. Geoffrey Till,(2009) Seapower Aguide for the Twenty-First century,2nd edition,p.265.Για έτερες κλασικές αναλύσεις της έννοιας του πειθαναγκασμού βλ. Glenn H. Snyder, Detterence and Defense:Toward a theory of National Security, Princeton,NJ, University Press,1961

[23] Η ΑΟΖ σύμφωνα με τη σύμβαση για το δίκαιο της θάλασσας αποτελεί ευρύτερη έννοια από την υφαλοκρηπίδα αφού περιλαμβάνει εκτός από το υπέδαφος, τα υπερκείμενα ύδατα και τον εναέριο χώρο.

[24] Turkish Naval Forces Strategy,1st Edittion, Turkish Naval Forces, February 2016,24

[25] Αναφορά στους ρόλους των ναυτικών δυνάμεων γίνεται στη διπλωματική εργασία του Σ. Μαζαράκη: «Η εφαρμοσιμότητα των θεωριών της Ναυτικής Στρατηγικής στο σύγχρονο περιβάλλον Θαλάσσιας Ασφάλειας», Πάντειο Πανεπιστήμιο, Αθήνα, σελ.57

[26] «Ήπια ισχύς» ορίζεται, η ικανότητα να πάρεις αυτό που θέλεις μέσω της έλξης και όχι μέσω του  εξαναγκασμού  ή  της  εξαγοράς.  Δημιουργείται  από  τη  θελκτικότητα  της  κουλτούρας,  τωνπολιτικών ιδανικών και της πολιτικής μιας χώρας. Όταν η πολιτική μας νομιμοποιείται στα μάτια των άλλων, τότε η ήπια ισχύς μας ενισχύεται (Nye 2005,18-19)

[27] http://newsinfo.inquirer.net/698605/turkish-navy-ship-arrives-for-4-day-goodwill-visit (ημερ προσβ.12/9/17 )

[28] Turkish Naval Forces Strategy,1st Edittion, Turkish Naval Forces, February 2016, σελ.6

[29] Το  αμερικανικό εμπάργκο αλλά και οι πιέσεις από διάφορους προμηθευτές (Γερμανία, Νορβηγία, Ελβετία,  ΗΠΑ,  κλπ.)  για  θέματα  ανθρωπίνων  δικαιωμάτων  έχουν  επηρεάσει  τη  σκέψη  της Τουρκικής  στρατιωτικής  ηγεσίας.  Εκτιμάται  ότι  ένας  από  τους  στόχους  της  προ κρίσεως Τουρκίας-Ισραήλ σχέσης στρατηγικής συνεργασίας  με  το Ισραήλ ήταν η απόκτηση ενός αξιόπιστου» προμηθευτή πολεμικού υλικού, ξεπερνώντας έτσι τα προβλήματα  που  αντιμετωπίζει  με  ΗΠΑ,  Γερμανία  και  άλλες  χώρες  (παρακάμπτονται  δηλαδή  οι  όροι  που  θέτουν  οι  χώρες  αυτές  περί  σεβασμού  ανθρωπίνων  δικαιωμάτων,  κλπ.).  Επιπλέον,  η  Τουρκία  αποκτά  ένα  κανάλι  (back-door)  απόκτησης  προηγμένων  τεχνολογιών  που  δεν  θα  ήταν  διατεθειμένες οι ΗΠΑ να της παραχωρήσουν.

[30]http://edocs.nps.edu/npspubs/scholarly/MBAPR/2009/Mar/09Mar_Korkmaz_MBA.pdf Goksel Korkmaz «An Analysis of Turkey’s Defense Systems Acquisition Policy» March 2009 (Ημ. Προσβ.  16/7/17)

[31] Τρείς κατηγορίες προιόντων :α.«Υποχρεωτικά  Εθνικά  Συστήματα»  (Obligatory  National Systems), β. «Κρίσιμα  Συστήματα  /  Τεχνολογίες»  (Critical  Systems  / Technologies), γ. «ΆλλαΣυστήματα/Τεχνολογίες»(OtherSystems/technologies)ΠΗΓΉ:https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/10466/09Mar_Korkmaz_MBA.pdf?sequence=1&isAllowed=y Goksel Korkmaz «An Analysis of Turkey’s Defense Systems Acquisition Policy» March 2009 Πρόσβαση στον ιστότοπο  16/10/17

[32] U.S. Dpt. Of State, 95/06/01 Report on Human Rights in Turkey and Situation in  Cyprus; U.S. Military Equipment and Human Rights Violations, Report to the Chairman of the Senate Foreign Relations Committee, July 1,1997

[33] http://www.mediashipping.gr/?q=node/6447 Σ. Αθανασίου «Ο χάρτης των ναυπηγείων της Μεσογείου» Ημ. Πρόσβ.29/5/17

[34] http://www.ekome.gr/ Α. Αμδίτης – Ν. Ουζούνογλου «Εκτίμηση της Υποδομής και Δραστηριοτήτων Υψηλής Τεχνολογίας της Τουρκικής Πολεμικής Βιομηχανίας» Πρόσβαση στον ιστότοπο 18/5/17.

[35] http://www.elesme.gr/elesmegr/periodika/t58/t58_3.html Π Λεονάρδος «Τουρκία : Γεωγραφικά, Πληθυσμιακά, Οικονομικά, Παραγωγή, Εκσυγχρονισμός, Βιομηχανία, Εμπόριο» Πρόσβαση στον ιστότοπο 29/8/17

[36]http://www.geostrategy.gr/pdf/20110704%20TurkishMade%20Weapon%20Systems.pdf Χ.

Μηνάγιας «Τα εθνικά οπλικά συστήματα της Τουρκίας» Πρόσβαση στον ιστότοπο 29/10/17.

[37]https://worldview.stratfor.com/article/turkey-builds-military-industrial-complex-match-its-ambitions/ Πρόσβαση στον ιστότοπο  26/05/17

[38] Δεν υπάρχει μια αντικειμενική πηγή η οποία να αναλύει το εγχώριο μερίδιο στην κάλυψη των αναγκών των ΤΕΔ. Ενδεικτικά, για το 2014, ο πληροφοριακός οίκος  αμυντικών εκδόσεων «IHS JANE’S», δημοσίευσε ότι οι ΤΕΔ εξοπλίσθηκαν από  την ΤΑΒ σε ποσοστό 60%, ενώ σε ομιλία του ο ίδιος ο Τούρκος Πρόεδρος Ερντογάν, στο πλαίσιο της 12ης Διεθνούς Έκθεσης Αμυντικού Υλικού IDEF-2015 στην Άγκυρα, ανέφερε ότι οι ΤΕΔ καλύφθηκαν από εξοπλισμό μέσω ΤΑΒ σε ποσοστό 54% για το ίδιο έτος. Τέλος, δεικτική είναι η δήλωση του ειδικού συμβούλου Pieter Wezeman, του SIPRI (στην ανάρτηση στην επίσημη ιστοσελίδα, της ετήσιας έκθεσης για το 2015), ότι η αυτάρκεια της ΤΑΒ αυξάνεται συνεχώς.

[39] http://www.defence-point.gr/news/?p=179638 Πρόσβαση στον ιστότοπο 15/9/17

[40]http://www.ssm.gov.tr/WebSite/contentlist.aspx?PageID=373&LangID=2 Πρόσβαση στον ιστότοπο 22/8/17.

[41] Ήφαιστος Π., «Το στρατηγικό βάθος και η Τουρκία»,σελ 252

[42] Συρίγος, Α.Μ., Ελληνοτουρκικές Σχέσεις, Εκδ. Πατάκη, 617

[43] Turkish Naval Forces Strategy,1st Edittion, Turkish Naval Forces, February 2016, σελ.8

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 

ΕΛΛΗΝΟΓΛΩΣΣΑ ΒΙΒΛΙΑ

Ηλιόπουλος Ηλίας,  (2010),Ιστορία, Γεωγραφία και Στρατηγική της Ναυτικής          Ισχύος,Αθήνα, Λιβάνης

Ήφαιστος Π., Το στρατηγικό βάθος και η Τουρκία, Εκδ. Ποιότητα

Κονδύλη Π., Θεωρία του Πολέμου, Εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα, 1997

Μαζαράκης.Σ.(2014) Η εφαρμοσιμότητα των θεωριών της Ναυτικής Στρατηγικής                          στο σύγχρονο περιβάλλον Θαλάσσιας Ασφάλειας.Πάντειο                                      Πανεπιστήμιο,Αθήνα

Μάζης,  Ι. (2013)  Νταβούτογλου  και  Γεωπολιτική.  Αθήνα:  Εκδ.  “Ηρόδοτος”

Νταβούτογλου Α.(2010), Το  Στρατηγικό  Βάθος  και  η  Διεθνής  Θέση  της  Τουρκίας.      Αθήνα:  Εκδόσεις “Ποιότητα”

Παπασωτηρίου  Χ., Βυζαντινή  Υψηλή  Στρατηγική  6ος-11ος αιώνα, Έκδοσεις                               Ποιότητα ,2011

Συρίγος, Α.Μ., Ελληνοτουρκικές Σχέσεις, Εκδ. Πατάκη

 

ΞΕΝΟΓΛΩΣΣΑ ΒΙΒΛΙΑ

Corbett J. (2004)Some Principles of maritime strategy. New York,1911 London: Longmans Green and Co, reprint, Dover publications

Crowl Philip,“Alfred Thayer Mahan: The Naval Historian”  στο Makers of Modern Strategy, edited by Peter  Paret. , (Oxford:  Oxford  University  Press,1986)

Mahan Alfred Thayer, The Influence of Sea Power upon History 1660-1783. (Gretna: Pelican

Till G. and Batrton, Seapower and the Asia-Pacific

Turkish Naval Forces Strategy,1st Edittion, Turkish Naval Forces, February 2016

 

ΑΡΘΡΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

Καλεντερίδης,  Σ.  “Η  “Ερυθρά  Βίβλος”  της  Τουρκίας.”  Στρατιωτική  και Γεωπολιτική  Ισορροπία.  Αύγουστος  25,  2010. https://adiotos.wordpress.com/2010/08/25/2010-erithra-vivlos-tourkias/

http://george.sekeris.org/BOOK.pdf

http://www.todayzaman.com/columnist-256927-neo-ottomanism.html, 15/09/2011

http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/05/20/turkeys_zero_problems_foreign_policy?page=0,2

https://www.dzkk.tsk.tr/ (ημερ.πρόσβασης 15/7/2017)

http:// https://defence.pk/pdf/threads/turkey-gets-a-naval-base-in-albania.60500/ (ημερ,. προσβ. 12/08/17)

https://en.wikipedia.org/wiki/B%C3%BClent_Bostano%C4%9Flu (ημερ. πρόσβ. 8/9/17)

http://newsinfo.inquirer.net/698605/turkish-navy-ship-arrives-for-4-day-goodwill-visit (ημερ προσβ.12/9/17 )

http://edocs.nps.edu/npspubs/scholarly/MBAPR/2009/Mar/09Mar_Korkmaz_MBA.pdf Goksel Korkmaz «An Analysis of Turkey’s Defense Systems Acquisition Policy» March 2009 (Ημ. Προσβ.  16/7/17)

https://calhoun.nps.edu/ bitstream/handle/10945/10466/09 Mar_Korkmaz_MBA.pdf?sequence=1&isAllowed=y Goksel Korkmaz «An Analysis of Turkey’s Defense Systems Acquisition Policy» March 2009 Πρόσβαση στον ιστότοπο  16/10/17

http://www.mediashipping.gr/?q=node/6447 Σ. Αθανασίου «Ο χάρτης των ναυπηγείων της  Μεσογείου» Ημ. Πρόσβ.29/5/17

http://www.ekome.gr/ Α. Αμδίτης – Ν. Ουζούνογλου «Εκτίμηση της Υποδομής Και

Δραστηριοτήτων Υψηλής Τεχνολογίας της Τουρκικής Πολεμικής Βιομηχανίας» Πρόσβαση στον ιστότοπο 18/5/17.

http://www.geetha.mil.gr/media/1.vima-ell-strat…/naytiki_stratigiki.pdf

http://www.elesme.gr/elesmegr/periodika/t58/t58_3.html Π Λεονάρδος «Τουρκία : Γεωγραφικά, Πληθυσμιακά, Οικονομικά, Παραγωγή, Εκσυγχρονισμός, Βιομηχανία, Εμπόριο» Πρόσβαση στον ιστότοπο 29/8/17 http://www.geostrategy.gr/ pdf/20110704%20Turkish-Made%20Weapon%20Systems.pdf Χ.

Μηνάγιας «Τα εθνικά οπλικά συστήματα της Τουρκίας» Πρόσβαση στον ιστότοπο 29/10/17. Turkey and the Middle East: Ambitions and Constraints, International Crisis Group, Europe Report No 203, 7 April 2010, p. 4,

http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/turkey-cyprus/

turkey/203%20Turkey%20and%20the%20Middle%20East%20-%20Ambitions%20and%20  Constraints.pdf (Ημερ. Προσβ. 15/6/2017).

http://www.ssm.gov.tr/WebSite/ContentList.aspx?PageID=371&langID=2 Πρόσβαση στον ιστότοπο 29/7/17.

http://www.defence-point.gr/news/?p=179638 Πρόσβαση στον ιστότοπο 15/9/17

http://www.ssm.gov.tr/WebSite/contentlist.aspx?PageID=373&LangID=2 Πρόσβαση στον ιστότοπο 22/8/17.

https://worldview.stratfor.com/article/turkey-builds-military-industrial-complex-match-its-ambitions/ Πρόσβαση στον ιστότοπο  26/05/17

http://www.defence-point.gr/news/plisiazi-i-ora-tis-kriseos-gia-tis-schesis-dysisipa-tourkias (ημερ. προσβ. 01/04/18)

Toluner S,«Means and Methods for the settlement of Disputes», Opening speech, Aegean issues:Problems-Legal and Political Matrix , conference pare

U.S. Dpt. Of State, 95/06/01 Report on Human Rights in Turkey and Situation in  Cyprus; U.S. Military Equipment and Human Rights Violations, Report to the Chairman of the Senate Foreign Relations Committee, July  1,1997

Πηγή: http://www.idis.gr/?p=4842

This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s